The Witches Stone / Kamień Czarownic

  

There is a stone in Forres that most people simply walk past. It sits jammed against a wall on the main road, just metres from the police station — an unremarkable boulder, cracked and held together with iron staples. And yet, if you pause to read the small plaque beside it, something shifts in you. Because this stone remembers.

 

“From Cluny Hill, witches were rolled in stout barrels through which spikes were driven. Where the barrels stopped, they were burned with their mangled contents. This stone marks the site of one such burning.” — Inscription on the Witches Stone, Forres

 

I live in Moray. I drive past places like this without always stopping. But one grey afternoon, I stopped. And I haven’t quite stopped thinking about it since.

❖  ❖  ❖

W Forres jest kamień, obok którego większość ludzi po prostu przechodzi. Tkwi wciśnięty między chodnik a mur przy głównej drodze, kilka metrów od komisariatu policji — niepozorny głaz, popękany i spięty żelaznymi klamrami. Ale jeśli zatrzymasz się, żeby przeczytać małą tabliczkę przy nim, coś w tobie się zmienia. Bo ten kamień pamięta.

 

„Z Cluny Hill czarownice staczano w grubych beczkach, przez których boki wbito kolce. Tam, gdzie beczki się zatrzymały, palono je wraz z ich zmasakrowaną zawartością. Kamień ten oznacza miejsce jednego z takich spaleń.” — Napis na Kamieniu Czarownic, Forres

 

Mieszkam w Moray. Przemierzam takie miejsca często bez zatrzymywania się. Ale pewnego szarego popołudnia stanęłam. I właściwie od tamtej pory nie przestaję o tym myśleć.

The legend of the three women

The story bound to this stone stretches back, depending on who you ask, either a thousand years or only a few centuries. The older thread connects it to Macbeth — the real one, not Shakespeare’s villain, but Mac Bethad mac Findláich, who ruled Scotland from 1040 and was, by most historical accounts, a capable and fair king.

Local folklore tells that three wise women lived on Cluny Hill during the reign of King Duncan. They were said to have prophesied Duncan’s downfall at the hands of Macbeth — and for that, they paid with their lives. Originally, there were three stones, one for each woman. Only one survives today. A second is said to be hidden in a garden at nearby Trafalgar Place. The third was broken up in 1802, and in the process, the remaining stone was damaged too, which is why it is now held together with those iron staples.

 

A NOTE ON THE IRON STAPLES One local legend holds that the stone’s cracking was not caused by human hands at all — but by the devil, attempting to free the souls imprisoned within it. The iron bands were added, the story goes, to keep him out. A more prosaic account suggests someone simply tried to use the stone as building material and was stopped by anxious neighbours, fearing what might happen if it were broken further.

 

Even Sueno’s Stone, the magnificent 6.5-metre Pictish monument standing just along the road from Forres, is tangled in these same legends. It is said that the three witches were eventually captured and imprisoned inside the stone — and that should it ever be broken, they would be released.

❖  ❖  ❖

Legenda trzech kobiet

Historia związana z tym kamieniem sięga — zależnie od tego, kogo zapytasz — albo tysiąc lat wstecz, albo zaledwie kilka wieków. Starszy wątek łączy go z Makbetem — prawdziwym, nie szekspirowskim złoczyńcą, lecz z Mac Bethadem mac Findláichem, który panował w Szkocji od 1040 roku i był — według większości historyków — sprawiedliwym i rozsądnym królem.

Lokalne podania mówią, że na Cluny Hill za panowania króla Duncana mieszkały trzy mądre kobiety. Miały przepowiedzieć upadek Duncana z rąk Makbeta — i za to zapłaciły życiem. Pierwotnie były trzy kamienie, po jednym dla każdej z nich. Prze trwał tylko jeden. Drugi podobno ukryty jest w ogrodzie przy pobliskim Trafalgar Place. Trzeci rozbito w 1802 roku, a przy okazji uszkodzono też ten ocalały — stąd właśnie żelazne klamry, które go spinają.

 

HISTORIA ŻELAZNYCH KLAMER Jedna z miejscowych legend głosi, że kamień nie pękł wcale przez ludzkie ręce — lecz przez diabła, który próbował uwolnić uwięzione w nim dusze. Żelazne okucia dodano ponoć właśnie po to, żeby mu przeszkodzić. Istnieje też bardziej przyziemna wersja: ktoś chciał po prostu rozebrać kamień na materiał budowlany i został powstrzymany przez zdenerwowanych sąsiadów, bojących się, co się stanie, jeśli głaz pójdzie w kawałki.

 

Nawet Kamień Sueño — wspaniały, 6,5-metrowy piktyjski monolit stojący kawałek dalej przy drodze z Forres — wikła się w te same legendy. Mówi się, że trzy czarownice zostały ostatecznie uwięzione właśnie wewnątrz tego kamienia — i że gdyby kiedykolwiek pękł, zostałyby uwolnione.

❖  ❖  ❖

The darker history

The legend of Macbeth’s witches is atmospheric, even romantic in a grim way. But behind it sits a history that is harder to look at directly. It is estimated that more than 4,000 women were executed in Moray during the 16th century alone, accused of witchcraft. In Scotland as a whole, the figures are staggering: per capita, Scotland executed five times more people for suspected witchcraft than the rest of Europe, following the Scottish Witchcraft Act of 1563.

The women commemorated by this stone were almost certainly not mythical seers. The most likely candidates, according to historical research, are Isobel Elder and Isabel Simpson, the only women known to have been burned in Forres, during the brutal witch hunts of 1662 and 1663. Their names were largely forgotten until recently. The stone remembers them, even if the plaque does not name them.

Nearby, in Auldearn, lived one of the most famous Scottish witches: Isobel Gowdie, who in 1662 confessed — apparently without torture — to flying on a broomstick, transforming into a hare, and meeting the Devil himself. She was strangled and burned on Gallows Hill. Whether she was mentally unwell, coerced in ways history did not record, or something else entirely, we cannot know. What we know is that she was a woman, and she died for it.

❖  ❖  ❖

Ciemniejsza historia

Legenda o czarownicach Makbeta ma w sobie coś niesamowitego — mrocznego, ale i romantycznego po swojemu. Za nią kryje się jednak historia, w którą trudniej patrzeć bez mrugnięcia. Szacuje się, że w samym tylko Moray stracono ponad 4 000 kobiet oskarżonych o czary w XVI wieku. W całej Szkocji liczby są wstrząsające: na mieszkańca, Szkocja wykonała pięć razy więcej wyroków śmierci za domniemane czary niż reszta Europy — po uchwaleniu Scottish Witchcraft Act w 1563 roku.

Kobiety upamiętnione przez ten kamień prawie na pewno nie były mitycznymi wieszczkami. Najbardziej prawdopodobnymi kandydatkami, według badań historycznych, są Isobel Elder i Isabel Simpson — jedyne kobiety, o których wiadomo, że spalono je w Forres, podczas brutalnych polowań na czarownice w latach 1662 i 1663. Ich imiona były przez długi czas zapomniane. Kamień je pamięta, nawet jeśli tabliczka ich nie wymienia.

W pobliskim Auldearn żyła jedna z najsłynniejszych szkockich czarownic: Isobel Gowdie, która w 1662 roku wyznała — podobno bez tortur — że latała na miotłach, przemieniała się w zająca i spotykała samego Diabła. Uduszono ją i spalono na Gallows Hill. Czy była chora psychicznie, czy jakoś zmuszono ją do zeznań w sposób, którego historia nie odnotowała — tego nie wiemy. Wiemy, że była kobietą. I że za to zginęła.

❖  ❖  ❖

What the stone means today

I find myself thinking about the location. Right in front of the police station. There is something quietly devastating about that — this reminder of injustice, sitting in the shadow of the building that today represents law and order. Whether by accident or intention, the placement feels like a kind of reckoning.

The stone has become a small shrine. People leave flowers. They stop. They read. They stand there for a moment in the ordinary noise of a Scottish market town and try to imagine what it meant — the barrels, the spikes, the hill, the fire.

Moray is a place of extraordinary beauty. The Findhorn valley, the coast, the fields of barley in summer, the wide skies. It is also a place with a long memory. That is one of the things I love about living here — that the past is never very far from the surface. You just have to know where to look.

The Witches' Stone is easy to miss. It is also impossible to forget once you have found it.

· · ·

The Witches Stone is located on Victoria Road in Forres, beside the police station, at the foot of Cluny Hill.

❖  ❖  ❖

Co ten kamień znaczy dziś

Nie mogę przestać myśleć o miejscu. Tuż przed komisariatem policji. Jest w tym coś cichym, dotkliwym — to przypomnienie o niesprawiedliwości, siedzące w cieniu budynku, który dziś reprezentuje prawo i porządek. Czy to przypadek, czy celowy wybór — ten widok działa jak rodzaj rozliczenia z historią.

Kamień stał się małym sanktuarium. Ludzie przynoszą kwiaty. Zatrzymują się. Czytają. Stoją chwilę w zwykłym zgiełku szkockiego miasteczka i próbują sobie wyobrazić, co to znaczyło — beczki, kolce, wzgórze, ogień.

Moray to miejsce niezwykłej urody. Dolina Findhorn, wybrzeże, letnie pola jęczmienia, rozległe nieba. To też miejsce o długiej pamięci. I właśnie to jest jedna z rzeczy, które kocham tu najbardziej — że przeszłość nigdy nie jest daleko pod powierzchnią. Wystarczy wiedzieć, gdzie patrzeć.

Kamień Czarownic łatwo przeoczyć. Ale kiedy już się go znajdzie — nie można go zapomnieć.

· · ·

Kamień Czarownic stoi przy Victoria Road w Forres, obok komisariatu policji, u stóp Cluny Hill.